Δευτέρα, 27 Φεβρουαρίου 2017

Καθαρή Δευτέρα


Η Καθαρή Δευτέρα σηματοδοτεί το κλείσιμο των (Βακχικής - Διονυσιακής προέλευσης) Αποκριών

και την έναρξη της Μεγάλης (Τεσ)Σαρακοστής η οποία είναι η αρχαιότερη από τις μεγάλες νηστείες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Διαρκεί 48 ημέρες, μέχρι το Μ.Σάββατο και όχι 40 όπως δηλώνει το όνομά της, καθ΄ότι από τον 4ο αιώνα μ.χ. που καθιερώθηκε ως νηστεία 40 ημερών (όσες και οι ημέρες που νήστεψε ο Ιησούς στην έρημο), προστέθηκε άλλη μία εβομάδα.

Είναι αυστηρή νηστεία που απαγορεύει κάθε τροφή ζωικής προέλευσης καθώς και το λάδι, το κρασί και τα οινοπνευματώδη (με ελάχιστες εξαιρέσεις). H νηστεία αυτή, όπως και κάθε νηστεία πνευματικο-θρησκευτικού χαρακτήρα, δεν περιορίζεται μόνον στον τομέα της διατροφής. Ο Μέγας Βασίλειος έγραφε γιά την νηστεία αληθής νηστεία η των παθών αλλοτρίωσις, εγκράτεια γλώσσης, θυμού αποχή, επιθυμιών χωρισμός, καταλαλιά ψεύδους επιορκίας.

Η Καθαρά Δευτέρα είναι η πρώτη ημέρα της νηστείας αυτής και ο εορταστικός της χαρακτήρας είναι περισσότερο εθιμικός παρά θρησκευτικός.
Σε πολλά μέρη της χώρας μας, 'καθάριζαν' τις κουζίνες από τα πλούσια αποκριάτικα γεύματα ή καθάριζαν τα χάλκινα σκεύη από τα λίπη των αποκριάτικων γευμάτων με ζεστό σταχτόνερο μέχρι ν' αστράψουν και μετά τα κρεμούσαν ψηλά, όπου και θα παρέμεναν καθ΄όλη την διάρκεια της Σαρακοστής. Αλλού έβαφαν με ασβέστη τα πεζοδρόμια και τις αυλές.
Η 
λέξη νηστεία είναι σύνθετη : νη - στερητικό + ἔδω - εσθίω δηλ.τρώγω και σημαίνει αποχή από την τροφή. 
Αρχικά η Καθαρή Δευτέρα και οι δύο επόμενες ημέρες, σήμαιναν πλήρη αποχή από κάθε τροφή, μόνο νερό επιτρεπόταν. 

Είναι περίοδος ενδοσκόπησης και περισυλλογής, ένα πνευματικό ταξίδι που στόχο έχει την σωματική και πνευματική κάθαρση των πιστών από τα πάθη του σώματος και της ψυχής, ώστε να προκύψει η πνευματική ανάταση που χρειάζεται, για να βιώσουν τον λυτρωτικό χαρακτήρα της Ανάστασης.

Στους Βυζαντινούς χρόνους γνωρίζουμε ότι οι Έλληνες ορθόδοξοι γιόρταζαν την Καθαρή Δευτέρα η οποία ονομαζόταν τότε Απόδοση η Απόθεση, στα Ταταύλα έναν από τους επτά λόφους της Πόλης, προάστειο που είχε μόνον Ελληνικό πληθυσμό, τρώγοντας φασόλια, χόρτα, βολβούς και ελιές .

Το τραπέζι της Καθαρής Δευτέρας λεπτ. - Σπύρος Βασιλειου

Σήμερα, το Σαρακοστιανό τραπέζι, τηρεί τον βασικό διατροφικό άξονα της αποφυγής των ζωικών τροφών, δεν θα λέγαμε όμως οτι το χαρακτηρίζει η λιτότητα και η εγκράτεια που υπονοείται.
Λαγάνα, ντολμαδάκια, καλαμαράκια, αστακομακαρονάδες, μυδο-πίλαφα και γαριδοπίλαφα, χταποδάκια και σουπιές, ελιές και τουρσιά, ταραμοσαλάτα και χαλβάς, είναι κάποια από τα σαρακοστιανά εδέσματα που γεμίζουν τα τραπέζια την ημέρα αυτή και μοιάζουν με πλούσιο ρωμαϊκό η μεσαιωνικό γεύμα θαλασσινών.
Η λαγάνα που συνηθίζεται να τρώγεται την Καθαρή Δευτέρα και μόνον, είναι άζυμο ψωμί δηλ. χωρίς προζύμι. Ο θρησκευτικός λόγος που επιβάλλει το άζυμο ψωμί ανάγεται στην Παλαιά Διαθήκη καθως το ψωμί που έφαγαν οι Ισραηλίτες τη νύχτα πριν την Έξοδο από την Αίγυπτο ήταν άζυμο. Επίσης ο Απόστολος Παύλος, στην Επιστολή προς Κορινθίους γράφει μεταξύ άλλων :
Δεν είναι καλό να καυχάστε για τον εαυτό σας. 
Δεν ξέρετε ότι λίγο προζύμι φουσκώ­νει όλο το ζυμάρι; 
Βγάλτε, λοιπόν, από ανάμεσά σας το παλιό προ­ζύμι για να γίνετε καινούριο ζυμάρι — αφού πραγματικά είστε, χωρίς το προζύμι της αμαρτίας.
Ας γιορτάζουμε, λοιπόν όχι με ψωμί που περιέχει την παλιά ζύμη, τη ζύμη της αμαρτίας και της πονηρίας, αλλά με το άζυμο ψωμί της καθαρότητας και της αλήθειας.

Η λαγάνα κοβόταν με το χέρι και όχι με μαχαίρι, τόσο γιατί όταν ο καιρός το επέτρεπε, ο κόσμος γιόρταζε στην ύπαιθρο, χωρίς πολλές ευκολίες, όσο και γιατί την ημέρα αυτή, κάθε τι που θα μπορούσε να εγείρει δυσάρεστα συναισθήματα, σκέψεις ή πράξεις, ήταν προς αποφυγήν.





Από το ζυμάρι της λαγάνας, ένα μικρό μέρος κρατιόταν, ζυμωνόταν και ψηνόταν η κυρά Σαρακοστή. Γυναικεία φιγούρα (συχνά μοναχή) χωρίς στόμα (γιατί σιωπά και νηστεύει), με χέρια που προσεύχονται, με την ποδιά της γεμάτη όσπρια και σπόρους που τρώγονται την Σαρακοστή και επτά πόδια, ένα γιά κάθε εβδομάδα της νηστείας. Κάθε Σάββατο έκοβαν και από ένα πόδι με τελευταίο αυτό του Μ.Σαββάτου.Το τελετουργικό αυτό ημερολόγιο έδινε χαρά στα παιδιά και υπομονή στους μεγάλους.


Η λέξη λαγάνα ετυμολογικά προέρχεται από το αρχαίο λάγανον, από το επίθετο λάγος δηλ. χαλαρός.
Το λάγανον αναφέρεται από τον  Αριστοφάνη, στους Δειπνοσοφιστές του Αθηναίου και από τον Οράτιο.΄Ηταν μία ζύμη από αλεύρι και νερό ζυμωμένη σε 
λεπτά φύλλα, τα οποία τηγάνιζαν η έβραζαν σε καυτό λάδι και προσέθεταν μέλι, σουσάμι και ξηρούς καρπούς. Οι Ρωμαίοι το λάγανον και τα λεπτά φύλλα ζύμης ονόμασαν laganum - λαζάνι.
Το αρτολάγανον ήταν λεπτό ψωμί, όπως η λαγάνα, από ελαφρύ-χαλαρό ζυμάρι, ζυμωμένο με κρασί, λίπος και πιπέρι, που το έψηναν στα κάρβουνα.

Η ζεστή, τραγανή, μυρωδάτη λαγάνα της Καθαρής Δευτέρας των παιδικών μου χρόνων, υπάρχει μόνο στη μνήμη μου.΄Εχω χρόνια να γευθώ λαγάνα όπως παλιά.
Παρά την αλλοιωμένη επίπεδη γεύση 
της, παραμένει το γαστριμαργικό σύμβολο της ημέρας και σε πολλές εκδοχές πλέον.
Λαγάνα με ελιά, λαγάνα με πιπεριές, λαγάνα με ταχίνι, λαγάνα με χαλβά, λαγάνα με λιαστή τομάτα, με τοματίνια, με δενδρολίβανο, με κρεμμύδι, με σπανάκι, με σκόρδο, με... με... με .......

Το άλλο σύμβολο της ημέρας ο χαρταετός πλησιάζει το πνευματικό μέρος της έναρξης της νηστίσιμης περιόδου.
Την επινόηση του χαρταετού κάπου ανάμεσα στο 1000 π.χ.- 400 π.χ. διεκδικούν οι Κινέζοι, οι Μαλαισιανοί, οι Πολυνήσιοι κ.α. λαοί της Ν.Α. Ασίας.
Κατασκευασμένοι από μεταξωτό ύφασμα και βέργες από μπαμπού, πέταγαν στους ουρανούς με τις μορφές δράκων, ψαριών, πουλιών, ζώων ακόμα και ανθρώπων, σαμουράϊ ή μυθικών ηρώων. Οι αετοί αυτοί, ήταν φορτωμένοι με ευχές, προσευχές και ικεσίες που απηύθυναν οι άνθρωποι στους θεούς. Για να είναι σίγουροι οτι τα απειλητικά κακά πνεύματα δεν θα εμποδίσουν τους ουράνιους αγγελιαφόρους στο έργο τους, συχνά, είχαν επάνω τους προσαρμοσμένες μικρές φλογέρες, οι οποίες ηχούσαν όταν ο αέρας περνούσε από μέσα τους και έδιωχναν την απειλή.
Άλλοτε πάλι, οι αετοί ήταν στρατιωτικά ή τοπογραφικά εργαλεία.



Ιαπωνία

Μαορί - Πολυνησία


Μπαλί
Κίνα

Για τον χώρο της Μεσογείου, πληροφορίες παίρνουμε  από το έργο Φυσική Ιστορία 
(Naturalis Historia) του Πλίνιου του Πρεσβύτερου. Εκεί διαβάζουμε οτι ο Έλληνας Αρχύτας (428 - 347 π.χ.από τον Τάραντα (αποικία που ίδρυσαν οι Σπαρτιάτες στην Ν. Ιταλία), αστρονόμος, μαθηματικός, Πυθαγόρειος φιλόσοφος, μουσικολόγος και πολιτικός επινόησε και κατασκεύασε ένα ξύλινο περιστέρι το οποίο μπορούσε να πετάξει με τα ρεύματα του αέρα.
Στην Ευρώπη, ο χαρταετός (που ακόμα κατασκευαζόταν από ύφασμαπαρουσιάστηκε από τον Μάρκο Πόλο μετά από το ταξίδι του στην Ασία τον 14ο μ.χ.αιώνα.


Λειτούργησε τόσο ώς παιγνίδι όσο και ως μετεωρολογικό η πειραματικό επιστημονικό εργαλείο.Το 1752 ο Βενιαμίν Φραγκλίνος με την βοήθεια του χαρταετού απέδειξε τον στατικό ηλεκτρισμό της ατμόσφαιρας με αποτέλεσμα να κατασκευάσει το πρώτο αλεξικέρευνοο 1887 οι πρώτες αεροφωτογραφίες τραβήχτηκαν με την χρήση χαρταετού. Επιλέον χρησιμοποιήθηκε για στρατιωτικούς σκοπούς, για διάσωση πλοίων ή ανθρώπων κ.α.
Στην Ελλάδα, ο χαρταετός έφτασε από τα μεγάλα εμπορικά λιμάνια, αρχικά της Ανατολής (Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Χίος) και αργότερα των Επτανήσων και της Πάτρας. Ο ουρανός των αστικών κέντρων έδειχνε χαρούμενος και χρωματιστός με το νέο παιγνίδι μικρών και μεγάλων κατασκευασμένο από χρωματιστά ακριβά χαρτιά ενώ της επαρχίας ήταν από  φθηνότερα πρόχειρα υλικά.



Το πέταγμα του χαρταετού την Καθαρή Δευτέρα συμβολίζει το ανθρώπινο πέταγμα, την δυνητική ανύψωση του ανθρώπου.
Συμβολίζει την πνευματική αρχή μέσα μας που δύναται να πετάει στα ουράνια, να προσεγγίζει το Θείον. Να πετάει πάνω από τα σύννεφα και να λούζεται στο άπλετο ΄Ασβεστο Αέναο Φώς. Αντιγράφοντας τον αετό, ηλιακό σύμβολο τόσο πνευματικής δύναμης, διαύγειας και φώτισης, όσο και κοσμικής αναγέννησης στη φυσική διαδικασία της ζωής, διδάσκει την επιμονή και την πρόθεση στο εσωτερικό μας αίτημα. 
Αυτό του πνευματικού ύψους, της εσωτερικής ανύψωσης.
Το πέταγμα του χαρταετού συμβολίζει την πνευματική ανάταση, το πέταγμα της ψυχής και του πνεύματός μας.


Ότι μπόρεσα ν΄αποχτήσω μια ζωή από πράξεις ορατές για όλους, 
επομένως να κερδίσω την ίδια μου διαφάνεια, 
το χρωστώ σ' ένα είδος ειδικού θάρρους που μου 'δωκεν η Ποίηση:
να γίνομαι άνεμος για το χαρταετό και χαρταετός για τον άνεμο,
 ακόμη και όταν ουρανός δεν υπάρχει.

Δεν παίζω με τα λόγια. 
Μιλώ για την κίνηση που ανακαλύπτει κανείς 
να σημειώνεται μέσα στη "στιγμή" 
όταν καταφέρει να την ανοίξει και να της δώσει διάρκεια. 

Οπόταν, πραγματικά, και η Θλίψις γίνεται Χάρις και η Χάρις Άγγελος
η Ευτυχία Μοναχή και η Μοναχή Ευτυχία
με λευκές, μακριές πτυχές πάνω από το κενό,
ένα κενό γεμάτο σταγόνες πουλιών, 
αύρες βασιλικού 
και συριγμούς υπόκωφου Παραδείσου.



περιγράφει ο Οδυσσέας Ελύτης στον Μικρό Ναυτίλο


Έτσι, είτε πετάξετε, είτε δείτε να πετά, είτε φανταστείτε έναν χαρταετό, μπορείτε να οραματιστείτε οτι είστε μία χρωματιστή ανάσα Πνεύματος στον ουρανό, που πετάει προς την πόρτα του Παραδείσου.

Καλό πέταγμα

© Ορσαλία Ψαρίδη
Διατροφολόγος TCM

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση μόνον με αναφορά στην πηγή